Jednym z kluczowych praw pacjenta jest prawo do wyrażenia zgody na świadczenie zdrowotne, w tym na badania psychologiczne. W praktyce jednak często pojawia się pytanie: co zrobić, gdy sąd — na przykład w postępowaniu rozwodowym, opiekuńczym czy w sprawach karnych — zarządza przeprowadzenie badania psychologicznego? Czy wówczas obowiązek uzyskania zgody pacjenta znika?
Pacjent ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody. Najpierw jednak, pacjent powinien zostać poinformowany o swoim stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu.
Pacjent, w tym małoletni, który ukończył 16 lat, ma prawo do wyrażenia zgody na przeprowadzenie badania. W przypadku pacjenta małoletniego, całkowicie ubezwłasnowolnionego lub niezdolnego do świadomego wyrażenia zgody- zgodę wyraża przedstawiciel ustawowy. W przypadku braku przedstawiciela ustawowego prawo to, w odniesieniu do badania, może wykonać opiekun faktyczny. Ponadto, pacjent małoletni, który ukończył 16 lat, osoba ubezwłasnowolniona albo pacjent chory psychicznie lub upośledzony umysłowo, lecz dysponujący dostatecznym rozeznaniem, ma prawo do wyrażenia sprzeciwu co do udzielenia świadczenia zdrowotnego, pomimo zgody przedstawiciela ustawowego lub opiekuna faktycznego. W takim przypadku wymagane jest zezwolenie sądu opiekuńczego. Zgoda oraz sprzeciw mogą być wyrażone ustnie albo w sposób dorozumiany.
Badanie testem psychologicznym jest badaniem i wymaga uzyskania przez psychologa zgody pacjenta na jego wykonanie.
W postępowaniu sądowym (np. rozwód, opieka, postępowanie karne) często pojawiają się sytuacje, gdy sąd zleca przeprowadzenie badań (psychologicznych, psychiatrycznych, psychologiczno-psychiatrycznych) przez biegłego sądowego psychiatrę/ psychologa. Konkluzje z tego badania zostają opisane w opinii biegłego. Zlecenie sądu nie powoduje automatycznego wyłączenia obowiązku uzyskania zgody. Nawet w sytuacji gdy badanie jest zarządzone przez sąd, psycholog (lub biegły) ma obowiązek respektowania praw osoby badanej. Jeśli pacjent odmówi udziału w badaniu psychologicznym mimo zarządzenia sądu, może to prowadzić do konsekwencji procesowych (np. ocenie wiarygodności, negatywnego wniosku dowodowego itp.), ale to nie oznacza, że badanie może być wykonane wbrew woli pacjenta. Oczywiście istnieją wyjątki od tej reguły- gdy osoba zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, bądź nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, podejmowanie są czynności lecznicze wobec osób przyjętych do szpitala psychiatrycznego bez zgody. Jednak te przepisy dotyczą w istocie obszaru opieki psychiatrycznej, a nie ogólnych badań psychologicznych zlecanych przez sąd w sprawach cywilnych lub rodzinnych.
"1.11. Jeżeli konieczne warunki wstępne są spełnione (patrz punkty 1.1.-1.10.), psycholog zawiera pisemny lub ustny kontrakt na badanie diagnostyczne na podstawie świadomej zgody osoby diagnozowanej.
Komentarz
Psycholog w odniesieniu do wszystkich osób dąży do uzyskania świadomej zgody na uczestnictwo w badaniu diagnostycznym (podjętej przez osobę posiadającą zdolność psychiczną do podejmowania decyzji odnośnie swojego udziału w badaniu oraz opartej na wiedzy o celu, sposobie i przebiegu badania jak również potencjalnym dyskomforcie wywołanym badaniem). Taką zgodę powinno się uzyskać również w przypadku badań diagnostycznych osób z ograniczeniem sprawności utrudniającym dwustronną komunikację. Jeżeli osobą badaną jest dziecko (małoletni), obowiązują ponadto wszelkie dodatkowe zalecenia dotyczące badania dzieci. W przypadku osób, dla których język polski jest językiem obcym, psycholog powinien upewnić się, że jego przekaz został adekwatnie zrozumiany. Jeśli ma on wątpliwości dotyczące tego, czy osoba badania w pełni rozumie komunikaty w języku polskim, powinien on skorzystać z pomocy tłumacza niezwiązanego z osobą diagnozowaną, ale przez nią akceptowanego. W celu pozyskania zgody psycholog informuje osobę badaną o możliwości odmowy udziału w badaniu diagnostycznym lub wycofania się z niego w dowolnym momencie (nawet jeżeli nie posiada zdolności do czynności prawnych) i potencjalnych konsekwencjach odmowy udziału w badaniu, o ile prawo nie stanowi inaczej. Psycholog informuje osobę badaną także o poufności i jej ograniczeniach. Brak bezpośrednich możliwości uzyskania takiej zgody nie zwalnia psychologa od podejmowania starań, by ją uzyskać. Jeżeli nie jest to możliwe i osoba diagnozowana nie jest w stanie takiej zgody wyrazić, to zgoda może być uzyskana od przedstawiciela prawnego danej osoby."
Przeczytaj także: RPP wziął się za “kliniki”
Źródło: Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta
ustawa o ochronie zdrowia psychicznego
STANDARDY DIAGNOZY PSYCHOLOGICZNEJ
POLSKIEGO TOWARZYSTWA PSYCHOLOGICZNEGO
